Koca bir hayatın özeti ve birikimi, kısacık ama kocaman bir bilgi yumağıdır ve topluma mâl olmuş, toplum tarafından benimsenmiş ve yüzyıllarca düşünce ve mantıktan geçerek günümüze ulaşmış kısa ve özlü sözlerdir.
Atasözleri, bir düşünce açıklanırken ya da savunulurken tanık olarak da gösterilirler.
Halkın yalnızca ortak duygu ve düşüncelerini değil, ortak dil zevkini de yansıtır.
Ama bunların bir kısmı yanlış aktarılmıştır.
“Ziyaretin kısası makbuldür.” diye aktarılan sözün doğrusu aslında “Ziyaretin kıssası makbuldür.” Yani sana yapılanın aynısını yapman istenmiştir. İyiliğe iyilikle karşılık vermek gibi.
Aslan yattığı yerden belli olur. Burada söylenmek istenen, aslanın ne yaparsa yapsın yine aslan olduğudur. Duruşu, avlanması, heybetli yürüyüşü, doğaya hakimliği ile ormanlar kralıdır aslan.
“Baldız baldan tatlıdır.” sözünün doğrusu “Daldız baldan tatlıdır.”. Daldız, balı petekten almak için kullanılan bir odunsu alettir.
“Güzele bakmak sevaptır.” Sanki dünya sadece güzellere mahsusmuş gibi. Doğrusu “Güzel bakmak sevaptır.”. Anlatılmak istenilen, her şeye güzel bakmanın sevap olduğudur.
“Saatler olsun.” değil, “Sıhhatler olsun.” denmelidir. En çok banyo ve tıraş sonrası ifade edilen cümlede sağlık dilenmektedir.
“Aptala malum olur.” sözünün de doğrusu "Abdala mal olur.” şeklindedir. Abdal, bilgili kişi, gezgin anlamına gelir. Bilginin abdal kişiye malum olması da çok doğaldır. Çünkü orada ilimin verdiği tecrübe vardır.
Çocukluğumda hep merak ettiğim, biraz da komiğime giden ama anlam veremediğim, en komiklerinden belki de: “Eşek hoşaftan ne anlar?”. Doğru versiyonu “Eşek hoş laftan ne anlar?”dır. Beğenilecek bir şeyi küçümseyenleri anlatırken kullanılır. Lakin bir grup da eşeğin hoşafı içtiğini, tanelerini bıraktığı için böyle bir söz söylendiğini iddia ederler.
“İnce eleyip sık dokumak” sözü de doğru değildir. Doğrusu “İnce eğirip sık dokumak”. Yani, bir karar vermeden önce etraflıca düşünmek anlamına gelir.
“Su uyur, düşman uyumaz.” atasözünde ise önemli olan detay “su” sözcüğünün eski Türkçe’de asker anlamına gelmesidir.
Anlamları bakımından derin manalar taşıyan dilimizde en çok kullanılan bu örnekler gibi sıralanabilir. Atasözlerinin doğru kullanımı, anlatmak istediğimizi daha kolay ifade edeceğinden önemlidir.