Türkiye’de son yıllarda giderek daha görünür hale gelen bir gerçek var: Emekli olduktan sonra çalışmaya devam eden milyonlarca kişi. Artan hayat pahalılığı, düşük emekli aylıkları ve değişen yaşam standartları, emekliliği “çalışmadan geçinilen bir dönem” olmaktan çıkarıp, “ikinci bir mesai” sürecine dönüştürdü. Ancak bu yeni gerçekliğin beraberinde getirdiği önemli bir tartışma da var: Emekli olup çalışanların maaşlarından yapılan kesintiler.
EMEKLİLİK YETMİYOR: ÇALIŞMAK ZORUNLULUK HALİNE GELDİ
Bugün Türkiye’de birçok emekli, aldığı aylığın temel ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kaldığını açıkça ifade ediyor. Gıda, kira, sağlık ve enerji giderlerindeki artış, sabit gelirli emeklileri zor durumda bırakıyor. Bu nedenle emekliler ya kayıtlı bir işte çalışmaya devam ediyor ya da kayıt dışı işlere yöneliyor.
Ancak kayıtlı olarak çalışmayı tercih eden emekliler için sistem, belirli kesintileri beraberinde getiriyor. Bu kesintilerin başında ise sosyal güvenlik destek primi geliyor. İşte tartışmalar da tam bu noktada başlıyor.
SOSYAL GÜVENLİK DESTEK PRİMİ NEDİR?
Emekli olup bir işte sigortalı olarak çalışan bireylerden alınan en önemli kesinti kalemi “Sosyal Güvenlik Destek Primi” (SGDP) olarak biliniyor. Bu prim hem işveren hem de çalışan tarafından ödeniyor. Amaç, emekli bireyin yeniden sosyal güvenlik sistemine dahil olması değil; aksine mevcut sistemin finansmanına katkı sağlaması.
Ancak burada dikkat çeken nokta şu: Emekli çalışan bu primi ödemesine rağmen, bu ödeme kendisine yeni bir emeklilik hakkı ya da maaş artışı olarak geri dönmüyor. Yani bir anlamda, sistem içinde “karşılıksız bir katkı” söz konusu oluyor.
KESİNTİLERİN EMEKLİYE ETKİSİ
Emekli olup çalışan bir kişinin maaşından yapılan kesintiler, net gelirini doğrudan düşürüyor. Özellikle asgari ücret düzeyinde çalışan emekliler için bu kesintiler daha da hissedilir hale geliyor. Zaten sınırlı bir gelirle geçinmeye çalışan bireyler, bir de bu kesintiler nedeniyle gelir kaybı yaşıyor.
Bu durum, bazı emeklileri kayıt dışı çalışmaya yönlendirebiliyor. Çünkü kayıt dışı çalışmada bu tür kesintiler söz konusu olmuyor. Ancak bu da hem iş güvencesi hem de sosyal haklar açısından ciddi riskler barındırıyor.
İŞVEREN AÇISINDAN DURUM
Emekli çalışan istihdam eden işverenler için de SGDP önemli bir maliyet unsuru. İşveren, emekli çalışan için normal bir çalışana göre farklı bir prim yüküyle karşı karşıya kalıyor. Bu durum, bazı işverenlerin emekli istihdamına mesafeli yaklaşmasına neden olabiliyor.
Öte yandan deneyimli iş gücüne olan ihtiyaç, özellikle bazı sektörlerde emeklilerin tercih edilmesini sağlıyor. Bu noktada işverenler, maliyet ile tecrübe arasında bir denge kurmaya çalışıyor.
SOSYAL ADALET TARTIŞMASI
Emekli çalışanlardan alınan kesintiler, sosyal adalet açısından da tartışma konusu. Bir kesim, “çalışan herkesin sisteme katkı yapması gerektiğini” savunurken; diğer bir kesim ise “zaten emekli maaşı düşük olan bireylerin bir de kesintiyle karşılaşmasının adil olmadığını” dile getiriyor.
Özellikle emekli aylıklarının yaşam maliyetleri karşısında yetersiz kaldığı bir ortamda, bu kesintilerin yeniden değerlendirilmesi gerektiği yönünde görüşler artıyor. Uzmanlara göre, sistem hem sürdürülebilirliği hem de sosyal dengeyi gözeten bir yapıya kavuşturulmalı.
ULUSLARARASI UYGULAMALAR NE DİYOR?
Dünyanın farklı ülkelerinde emekli çalışanlara yönelik uygulamalar değişiklik gösteriyor. Bazı ülkelerde emekli olduktan sonra çalışan bireylerden ek prim alınmazken, bazı ülkelerde ise bu katkılar emekli maaşına yansıtılabiliyor.
Türkiye’de ise mevcut sistemde emekli çalışanın ödediği primin maaşına doğrudan bir katkı sağlamaması, en çok eleştirilen noktaların başında geliyor. Bu nedenle, uluslararası örnekler incelenerek daha dengeli bir model oluşturulması gerektiği sık sık dile getiriliyor.
ÇÖZÜM ÖNERİLERİ VE BEKLENTİLER
Uzmanlar ve sivil toplum kuruluşları, emekli çalışanlara yönelik kesintilerin yeniden düzenlenmesi gerektiği konusunda çeşitli öneriler sunuyor. Bunlar arasında:
- SGDP oranlarının düşürülmesi
- Belirli bir gelir seviyesinin altındaki emekliler için muafiyet getirilmesi
- Ödenen primlerin emekli maaşına kısmi yansıması
- Kayıt dışı çalışmayı azaltacak teşvik mekanizmalarının oluşturulması
Gibi başlıklar öne çıkıyor.
SONUÇ: EMEKLİLİKTE YENİ BİR DENGE ARAYIŞI
Türkiye’de emeklilik sistemi, değişen ekonomik koşullar ve demografik yapı nedeniyle dönüşüm sürecinden geçiyor. Emekli olup çalışan bireylerin sayısındaki artış, bu dönüşümün en somut göstergelerinden biri.
Ancak bu yeni gerçeklik, mevcut sistemin bazı yönlerinin yeniden ele alınmasını zorunlu kılıyor. Özellikle maaş kesintileri konusu hem bireysel refah hem de sosyal adalet açısından kritik bir başlık olarak öne çıkıyor.
Önümüzdeki dönemde yapılacak düzenlemeler, sadece emeklilerin değil, tüm çalışma hayatının dengelerini etkileyecek. Bu nedenle atılacak adımların hem ekonomik gerçekleri hem de insan onuruna yakışır yaşam koşullarını gözetmesi büyük önem taşıyor.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar