Yüksek enflasyonun vatandaşın alım gücünü zorladığı bir dönemde, temel tüketim ürünlerinde yaşanan fiyat farklılıkları ve hızlı artışlar fahiş fiyat tartışmasını yeniden gündeme taşıdı. Ekonomist Zafer Özcivan, fahiş fiyat denetimlerinin tüketicinin korunması açısından önemli olduğunu ancak denetimlerin yalnızca cezalandırma anlayışıyla yürütülmesinin ekonomik denge açısından yeterli olmayacağını söyledi. Özcivan, sağlıklı bir piyasa için denetimin yanı sıra şeffaflık, rekabet, maliyet takibi ve öngörülebilirliğin de güçlendirilmesi gerektiğine dikkat çekti. Fiyatların yükselmesinin tek başına fahiş fiyat uygulaması anlamına gelmediğini vurgulayan Özcivan, işletmelerin karşı karşıya kaldığı maliyetlerin dikkate alınması gerektiğini belirtti. Enerji, işçilik, kira, hammadde, finansman, lojistik ve vergi gibi çok sayıda kalemin işletmelerin maliyet yapısını doğrudan etkilediğini ifade eden Özcivan, bu giderlerde meydana gelen artışların belirli ölçülerde satış fiyatlarına yansıyabileceğini söyledi. Özcivan, denetimlerin sağlıklı sonuç verebilmesi için öncelikle fiyat artışının ekonomik gerekçesinin ortaya konulması gerektiğini belirterek, maliyet kaynaklı artış ile piyasa koşullarını fırsata çevirerek yapılan aşırı fiyatlama arasında net bir ayrım yapılmasının önemine işaret etti.
‘Fırsatçılık rekabeti bozar’
Fahiş fiyat uygulamalarının denetlenmemesinin de piyasada ciddi sorunlara yol açabileceğini belirten Özcivan, bir işletmenin haksız fiyatlama yapmasının zaman içerisinde başka işletmeleri de benzer davranışlara yöneltebileceğini söyledi. Özcivan, “Gerçekten fırsatçılık yapan işletmelerin denetlenmemesi, zaman içerisinde fiyat artırma yarışını beraberinde getirebilir. Böyle bir ortamda rekabetin yerini birbirini takip eden fiyat artışları alır. Bunun bedelini ise en ağır şekilde tüketici öder” değerlendirmesinde bulundu. Fahiş fiyat tartışmasının yalnızca market rafındaki etiketlerle sınırlı olmadığını belirten Özcivan, fiyatlama davranışlarının enflasyon beklentileriyle doğrudan bağlantılı olduğunu söyledi. Özcivan, vatandaşların ve işletmelerin gelecekte fiyatların daha da artacağını düşünmesi halinde bugünden daha yüksek fiyatlarla hareket edebildiğini belirterek, bunun enflasyonun kendi kendisini besleyen bir yapıya dönüşmesine yol açabileceği uyarısında bulundu. Denetimlerin piyasaya “her istediğim fiyatı uygulayabilirim” anlayışının hâkim olmasını engelleyebileceğini ifade eden Özcivan, ekonomik gerekçesi olmayan fiyat artışlarının önüne geçilmesinin sağlıklı fiyatlama davranışlarının oluşmasına katkı sağlayacağını kaydetti. Denetimlerin ölçülü ve doğru yöntemlerle gerçekleştirilmesinin önemine dikkat çeken Özcivan, maliyet artışlarının yeterince incelenmeden yapılan müdahalelerin işletmeler açısından olumsuz sonuçlar doğurabileceğini söyledi.
‘Kayıt dışılığın önüne geçilebilir’
Fahiş fiyat denetimlerinin etkin şekilde uygulanmasının kayıt dışılıkla mücadele açısından da önemli bir fırsat oluşturabileceğini dile getiren Özcivan, işletmelerin maliyetlerini, satışlarını ve fiyat değişimlerini daha düzenli şekilde kayıt altına almasının piyasanın şeffaflaşmasına katkı sağlayacağını söyledi. Bu sürecin aynı zamanda vergi sistemine de olumlu yansıyabileceğini belirten Özcivan, kayıtlı ekonomik faaliyetlerin artmasının kamu gelirlerinin daha sağlıklı hale gelmesine katkı sağlayacağını ifade etti. Denetimlerde teknolojinin daha fazla kullanılmasının hem kamu hem de işletmeler açısından önemli avantajlar sağlayacağını belirten Özcivan, dijital fiyat takip sistemlerinin yaygınlaştırılması gerektiğini söyledi. Aynı ürünün farklı bölgelerdeki fiyatlarının karşılaştırılabilmesi, fiyat değişimlerinin elektronik ortamda izlenebilmesi ve maliyet hareketlerinin daha hızlı analiz edilmesinin denetimlerin hedefli yapılmasına imkân vereceğini belirten Özcivan, böylece kurallara uygun çalışan işletmelerin gereksiz yere denetim baskısıyla karşılaşmasının da önlenebileceğini kaydetti.
‘Başarı ceza sayısıyla ölçülmemeli’
Fahiş fiyat denetimlerinin başarısının kaç işletmeye ceza verildiğiyle ölçülmemesi gerektiğini vurgulayan Özcivan, asıl hedefin piyasanın fiyatlama davranışlarını sağlıklı bir zemine taşımak olması gerektiğini söyledi. Özcivan, “Başarıyı sadece kesilen ceza sayısıyla ölçmek doğru olmaz. Önemli olan, piyasada fiyatlama davranışlarının ne ölçüde sağlıklı hale geldiğidir. Kalıcı çözüm yalnızca fiyatı kontrol etmekten geçmez. Maliyetleri düşürmek, rekabeti artırmak, üretimi güçlendirmek ve tüketicinin güvenini yeniden tesis etmek gerekir” dedi. Ekonomide güvenin fiyatlama davranışlarını doğrudan etkilediğini belirten Özcivan, sürdürülebilir bir ekonomik yapı için denetim, rekabet ve şeffaflığın birlikte ele alınması gerektiğini ifade etti.
