İran’da devletin en üst makamı olan Veliyy-i Fakih görevini yürüten Ayetullah Ali Hamaney’in hayatını kaybetmesi, ülkede 1979 İslam Devrimi’nden bu yana en önemli siyasi geçiş sürecini başlattı. ABD ve İsrail tarafından düzenlenen ortak hava saldırısında öldürüldüğü belirtilen Hamaney’in ardından, İran Anayasası’nda yer alan halefiyet mekanizması devreye girdi ve yeni liderin belirlenmesi için süreç resmen başladı.
ANAYASAL HALEFİYET MEKANİZMASI DEVREDE
İran’da liderlik makamının boşalması durumunda anayasal halefiyet sistemi uygulanıyor.
Bu sistemin merkezinde ise yeni lideri belirleme yetkisine sahip olan “Uzmanlar Meclisi” (Meclis-i Hubregan) bulunuyor. Ülkenin dini ve siyasi yapısında kritik rol oynayan bu kurum, liderin ölümü veya görevini yerine getiremeyecek duruma gelmesi halinde yeni Veliyy-i Fakih’i seçmekle yükümlü.
GEÇİCİ LİDERLİK KONSEYİ GÖREVDE
İran Anayasası’nın 111. maddesine göre, liderin ölümü, istifası ya da görevden alınması durumunda liderlik görevleri geçici olarak üç kişilik bir konsey tarafından yürütülüyor.
Bu geçici konseyde şu isimler yer alıyor:
- Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan
- Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Muhsini Ejei
- Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından seçilen bir din adamı
Bu görev için belirlenen isim ise Ayetullah Ali Rıza Arafi oldu.
Söz konusu konsey, yeni lider seçilene kadar Veliyy-i Fakih makamının tüm görevlerini geçici olarak birlikte yürütmekle sorumlu.
YENİ LİDERİ UZMANLAR MECLİSİ SEÇECEK
İran Anayasası’nın 107. maddesi, liderin belirlenmesi sürecini düzenliyor. Buna göre 88 üyeden oluşan Uzmanlar Meclisi, liderin ölümü ya da görev yapamaz hale gelmesi durumunda yeni lideri seçmekle görevli.
Bu meclisin üyeleri üst düzey din adamlarından oluşuyor ve halk tarafından sekiz yıllığına seçiliyor.
Anayasada seçim süreci için belirlenmiş kesin bir zaman sınırı bulunmuyor. Ancak siyasi kaynaklara göre Uzmanlar Meclisi’nin Tahran’da toplanarak oylama sürecini başlatması bekleniyor.
Seçim ise gizli oy yöntemiyle gerçekleştiriliyor. Toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğunu alan aday İran’ın yeni lideri olarak ilan ediliyor.
İRAN’DA SON LİDER DEĞİŞİMİ 1989’DA YAŞANMIŞTI
İran’da liderlik makamındaki son değişim 1989 yılında gerçekleşmişti.
1979 İslam Devrimi’nin lideri Ayetullah Ruhullah Humeyni’nin ölümü sonrasında Uzmanlar Meclisi aynı gün içinde toplanmış ve Ayetullah Ali Hamaney’i İran’ın yeni lideri olarak seçmişti.
Hamaney’in ölümünün ardından başlayan bu süreç, İran’ın siyasi geleceğini belirleyecek yeni bir liderlik döneminin kapısını aralıyor.
