Üniversite eğitimi, bireylerin meslek sahibi olması, toplumsal statülerini yükseltmesi ve ekonomik hayatta daha güçlü bir konuma ulaşması açısından büyük önem taşıyor. Ancak Türkiye'de üniversiteye giriş sistemi uzun yıllardır sınav merkezli bir yapıya dayanıyor. Milyonlarca genç, geleceğini belirleyecek birkaç saatlik sınav performansına göre tercih yapmak zorunda kalıyor. Bu durum, sınavsız üniversite sisteminin mümkün olup olmadığı sorusunu yeniden gündeme getiriyor.
Sınavsız üniversite kavramı, ilk bakışta herkese istediği üniversitede eğitim alma hakkı tanınması şeklinde algılanabilir. Oysa böyle bir sistemin başarılı olabilmesi için yalnızca sınavların kaldırılması yeterli değildir. Üniversitelerin kapasitesi, eğitim kalitesi, akademik kadrolar, finansman kaynakları ve mezunların istihdam olanakları birlikte değerlendirilmelidir.
Sınav sistemi fırsat eşitliği sağlıyor mu?
Türkiye'de Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS), üniversitelere öğrenci yerleştirmede temel araç konumunda. Bu sistemin en önemli avantajı, ülke genelindeki adayları belirli ölçütlerle değerlendirmesidir. Ancak sınavın eşit koşullarda yapılması, hazırlık sürecinde fırsat eşitliğinin bulunduğu anlamına gelmiyor.
Özel dersler, dershaneler, dijital eğitim platformları ve ailelerin ekonomik imkânları öğrencilerin başarılarını doğrudan etkileyebiliyor. Gelir düzeyi yüksek ailelerin çocukları daha fazla eğitim desteğine ulaşabilirken dar gelirli ailelerin çocukları çoğu zaman sınırlı imkânlarla yarışıyor. Dolayısıyla sınav sistemi, ölçme ve yerleştirme açısından ortak bir zemin oluştursa da eğitimdeki ekonomik farklılıkları ortadan kaldıramıyor.
Bu noktada sınavsız üniversite modeli, eğitimde fırsat eşitliğini geliştirebilecek alternatiflerden biri olarak değerlendirilebilir.
Dünyada farklı üniversite modelleri var
Dünyada üniversiteye giriş konusunda tek bir uygulama bulunmuyor. Bazı ülkelerde lise notları, akademik başarı, mülakatlar, portfolyo ve öğrencinin sosyal faaliyetleri birlikte değerlendiriliyor. Bazı üniversiteler ise açık kabul veya belirli asgari koşulları sağlayan öğrencilere kayıt imkânı sunuyor.
Bu örnekler, sınavsız veya daha esnek kabul sistemlerinin uygulanabileceğini gösteriyor. Ancak her ülkenin eğitim altyapısı, üniversite kapasitesi ve ekonomik koşulları farklı. Bu nedenle başka ülkelerdeki modellerin Türkiye'ye doğrudan aktarılması doğru olmayacaktır.
Türkiye açısından önemli olan, öğrencileri tek bir sınav sonucuna mahkûm etmeyen, ancak akademik yeterliliği de göz ardı etmeyen bir sistem oluşturmaktır.
Sınavsız sistemin ekonomik boyutu
Üniversiteye giriş sisteminin ekonomik etkileri de göz ardı edilmemeli. Her yıl milyonlarca gencin sınava hazırlanması, aile bütçelerinde önemli bir eğitim harcaması oluşturuyor. Dershane, özel ders, kaynak kitap ve sınav hazırlık giderleri özellikle dar gelirli aileler üzerinde ciddi yük yaratıyor.
Sınav baskısının azalması, ailelerin eğitim harcamalarını daha dengeli yönetmesine katkı sağlayabilir. Bunun yanında gençlerin lise döneminde yalnızca sınava odaklanmak yerine yabancı dil, teknoloji, sanat, spor ve mesleki becerilere yönelmesi mümkün olabilir.
Ancak üniversiteye girişin tamamen serbest bırakılması, yüksek talep gören bölümlerde aşırı yoğunluğa yol açabilir. Kontenjanların yetersiz kalması, eğitim kalitesinin düşmesi ve mezun işsizliğinin artması gibi riskler ortaya çıkabilir. Bu nedenle sınavsız sistemin maliyeti ve uzun vadeli getirisi dikkatle hesaplanmalıdır.
Türkiye için karma model daha gerçekçi
Bana göre Türkiye'de uygulanabilecek en makul yaklaşım, merkezi sınavın ağırlığını azaltan karma bir üniversiteye kabul sistemidir. Bu modelde lise başarı notları, öğrencinin dört yıllık gelişimi, yetenekleri, proje çalışmaları ve akademik yeterliliği birlikte değerlendirilmelidir.
Tıp, mühendislik, hukuk gibi belirli akademik yeterlilik gerektiren bölümlerde objektif ölçme yöntemleri korunabilir. Buna karşılık kontenjanı uygun olan bazı bölümlerde sınavsız veya daha esnek kabul seçenekleri geliştirilebilir.
Ayrıca açık öğretim, uzaktan eğitim ve dijital üniversite uygulamaları güçlendirilerek yükseköğretime erişim genişletilebilir. Böylece üniversite eğitimi yalnızca belirli yaş grubundaki gençlerin değil, hayatının ilerleyen dönemlerinde kendisini geliştirmek isteyen bireylerin de ulaşabileceği bir imkâna dönüşebilir.
Asıl mesele diploma değil, nitelikli eğitim
Türkiye'nin ihtiyacı, yalnızca daha fazla üniversite öğrencisi yetiştirmek değil, ekonominin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağını oluşturmaktır. Üniversite mezunu sayısının artması tek başına ekonomik kalkınma anlamına gelmiyor. Mezunların iş bulamaması, eğitim aldıkları alanlarda çalışamaması ve diplomaların iş gücü piyasasında değer kaybetmesi önemli sorunlar arasında bulunuyor.
Sonuç olarak sınavsız üniversite sistemi, doğru planlandığında eğitimde fırsat eşitliğini geliştirebilecek bir seçenek olabilir. Ancak akademik standartlardan vazgeçmeden, üniversitelerin kapasitesini artırmadan ve istihdam politikalarını güçlendirmeden böyle bir dönüşüm gerçekleştirmek mümkün değildir.
Eğitim sistemi gençleri yalnızca sınav kazanmaya değil, hayata hazırlamalıdır. Başarıyı birkaç saatlik performansla ölçmek yerine öğrencinin yıllar içindeki gelişimini dikkate alan bir anlayışa geçilmesi gerekiyor. Çünkü üniversiteye girişte asıl hedef kapıları herkese açmak kadar, o kapıdan giren herkese kaliteli eğitim sunabilmektir.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar