Antalyalı tımar sahibi varlıklı bir ailenin oğlu olan Tekeli Mehmed Çavuş, III. Mehmed’in lalası ve çavuşbaşısı iken 1595-96’da Silahtar Ağası, daha sonra Anadolu Beylerbeyliği ve sırasıyla Bosna, Kastamonu, Diyarbakır ve Van valiliği görevlerinde bulunmuştur. Nişancı veya Lala Mehmed Paşa olarak da anılan Tekeli Mehmed Paşa, 1025/1616’da Van valisi iken vefat etmiş ve Van’da defnedilmiştir.
Hayatı devamlı aktif olarak devlet görevlerinde geçen Tekeli Mehmed Paşa’nın son görev yeri olan Van Beylerbeyliği’nde iken katıldığı, Safevilerle/İran’la yapılan Salmas Muharebesi’nden bahsedelim. Salmas Muharebesi, 1603-1618 Osmanlı-Safevî Savaşı sırasında, 1616 yılında, Osmanlı İmparatorluğu ile Safevî Devleti arasında, günümüzde İran sınırları içerisinde yer alan Salmas bölgesinde gerçekleşen askerî bir çatışmadır. Muharebe, Osmanlı Devleti'nin Kafkasya ve İran cephelerinde yürüttüğü askerî harekâtlar kapsamında gerçekleşmiş olup, savaşın bölgesel seyri ve taraflar arasındaki güç dengeleri açısından önem taşımaktadır.
Van Beylerbeyi Tekeli Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı eyalet ordusu, 1616 yılında Safevî Devleti'nin Tebriz Valisi Pir Budak Han komutasındaki İran eyalet ordusu karşısında Salmas kenti yakınlarında büyük bir zafer kazandı.
Osmanlı İmparatorluğu ve Safevî Devleti arasında 1612 yılında imzalanan Nasuh Paşa Antlaşması uyarınca Safevîlerin her yıl vergi olarak göndermekle yükümlü oldukları 200 yük ipek ilk iki sene Osmanlılara teslim edildi, ancak bu vergi üçüncü sene İran Şahı Abbas tarafından kesilince Osmanlı İmparatorluğu da Safevî Devleti'ne yeniden savaş açtı.
Sadrazam Öküz Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu 1615 yılında İran cephesine hareket ettiyse de mevsimin gecikmesi nedeniyle ordunun Doğu Anadolu'da kışlayıp seferin 1616 yılında düzenlenmesine karar verildi. 1616 yılında ise Osmanlı ordusu ilk hedefi olan Revan'ı kuşattı (11 Eylül).
Bu esnada ise Safevîlerin Tebriz yakınlarındaki Karnıyarık Kalesi'nin hâkimi Şahkulu Melilanoğlu Gazi Bey isyan ederek Safevîleri zora sokmuştu. Bu ayaklanmayı bastırmak için kuvvet ayırmak zorunda kalan Şah Abbas, Tebriz Valisi Pir Budak Han'ı görevlendirdi. Osmanlılar ise Şahkulu Melilanoğlu Gazi Bey'e yardım amacıyla İran sınırını geçtiler.
Van Beylerbeyliği'ne bağlı Hakkâri Emiri İran topraklarına girerek Urmiye civarında bir Safevî birliğini imha etti.
Van Beylerbeyi Tekeli Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı eyalet askerleri Yahya Bey'in birlikleriyle birleşti ve bölgeye gelen Pir Budak Han komutasındaki İran eyalet ordusunu Salmas'ta karşıladı.
Yaklaşık 5.000 askere sahip Pir Budak Han'ın emrinde üç Safevî Hanı da vardı. Muharebede, Osmanlılar Safevî eyalet ordusunu kesin bir yenilgiye uğratırken, yaklaşık 1.000 İran askeri öldü, 500'ü ise esir alındı. Ölen İranlılar arasında komutan Pir Budak Han da vardı. (Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî Osmanlı Ünlüleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1996, c. 4, s. 1052-1091; Naima Tarihi", Naima Mustafa Efendi, (nşr., Zuhuri Danışman), İstanbul (1968), c.2, s.684)
Antalya Tekeli Mehmed Paşa Camii
1600’lü yılların başında tamamen kesme taş işçiliği ile yaptırdığı kendi adını taşıyan Tekeli Mehmed Paşa Camii, ana kubbeyi destekleyen üç yarım kubbe planında inşâ edilmiştir. Cami, 1059/1649 tarihli Adem Dede Vakfiyesi’nde ‘Medine-i Antalya’da merhum Tekeli Mehmed Paşa Camii şerifi…’ olarak geçmektedir. Antalya doğumlu ve Tekeli Mehmed Paşa’nın oğlu olan Adem Dede, Zincirkıran Mevlevihanesi şeyhi Mehmed Dede’ye intisap etmiş ve Galata Mevlevihanesi Şeyhliğinde bulunmuştur. Tekeli Mehmed Paşa’nın soyu Antalya’da Perdahlı ailesi ile devam etmektedir. Tekeli Mehmed Paşa Camii, Antalya Kaleiçi’nde, Antalya Kalesi’nin kuzeyindeki Kalekapısı girişinin batısındadır. Kuzey, Batı ve Doğu yönlerinde üç kapısı bulunan camii, işçilik ve estetik güzellikleri ile döneminin özelliklerini yansıtırken, papatya şeklindeki mîmârisiyle de dikkat çekmektedir.
