İnternet’te bir şey aradığımızda artık eskisi kadar çok bağlantıya tıklamıyoruz. Google, aradığımız bilginin önemli bir bölümünü yapay zekâ aracılığıyla derleyip doğrudan karşımıza çıkarıyor. Bir haberin ayrıntılarını, ekonomik bir gelişmenin nedenlerini ya da merak ettiğimiz bir konunun özetini başka bir siteye gitmeden öğrenebiliyoruz. Kullanıcı açısından bakıldığında oldukça kullanışlı olan bu değişim, bilginin üretildiği tarafta farklı bir sorunu beraberinde getiriyor:

İnsanlar içeriği üreten kaynaklara gitmeden bilgiye ulaşabiliyorsa o kaynakların ekonomik varlığını sürdürmesi nasıl mümkün olacak?

Rekabet Kurulu’nun geçtiğimiz günlerde Google hakkında başlattığı soruşturma, tam da bu sorunun etrafında şekilleniyor. Google'ın arama motoru ile sunduğu yapay zekâ ön izlemeleri ve yapay zekâ modu, yalnızca kullanıcı deneyimini değiştiren teknolojik yenilikler olarak değerlendirilmiyor. Bu hizmetlerin haber yayıncıları ve diğer içerik üreticileri üzerindeki etkileri de rekabet hukuku açısından inceleniyor. Üstelik Kurul, soruşturmanın sonuçlanmasını beklemeden haber yayıncılarına yönelik bazı uygulamalar bakımından geçici tedbir kararı aldı.

Esasen tartışmanın merkezinde İnternet’in uzun yıllardır dayandığı ekonomik ilişki bulunuyor. Arama motorları kullanıcıları ilgili internet sitelerine yönlendirirken yayıncılar da bu ziyaretler sayesinde reklam, abonelik ve benzeri gelirler elde edebiliyordu. Yapay zekâ tarafından oluşturulan özetler ise bu ilişkiyi değiştirme potansiyeline sahip. Kullanıcı aradığı cevabı doğrudan Google'da bulduğunda haberin yayımlandığı siteyi ziyaret etme ihtiyacı azalabiliyor. Böylece içerik, arama hizmetine değer katmaya devam ederken onu üreten kuruluşun bu değerden ne ölçüde yararlanabildiği tartışmalı hale geliyor.

Rekabet Kurulu’nun incelemesi yalnızca İnternet sitelerine yönelen ziyaretçi sayısıyla sınırlı değil. Google ile yayıncılar arasındaki sözleşmelerin koşulları, içeriklerin yapay zekâ yanıtlarında kaynak olarak seçilmesi ve farklı yayıncılara farklı uygulamalarda bulunulup bulunulmadığı da araştırılıyor. Kurul, ayrımcı ve sömürücü davranışlara ilişkin mevcut emareleri kuvvetli şüphe düzeyinde değerlendirerek geçici tedbir uygulanmasını gerekli gördü. Bununla birlikte soruşturma açılmış olması, Google'ın rekabet kurallarını ihlal ettiğinin kesinleştiği anlamına gelmiyor.

Kararın en dikkat çekici yönlerinden biri, yayıncıların kendi içerikleri üzerindeki tercihlerini korumaya çalışması. Bir haber kuruluşunun içeriğinin yapay zekâ özetlerinde kullanılmasını istememesi, Google'ın diğer hizmetlerindeki görünürlüğünü veya indekslenmesini olumsuz etkilememesi gerekiyor. Böylece yayıncıların klasik arama sonuçlarında yer almaya devam edebilmek için yapay zekâ hizmetlerine de içerik sağlamak zorunda kalabilecekleri bir bağımlılık ilişkisinin önüne geçilmesi amaçlanıyor.

Bir diğer önemli konu ise içeriğin ekonomik değeri. Kurulun geçici tedbiri, Google'ın haber yayıncıları arasında ayrımcılık yaratmayan ve içerik kullanımının ekonomik değerini yansıtan koşullar oluşturmasını öngörüyor. Burada henüz bütün ayrıntıları belirlenmiş bir ödeme sistemi ya da her yayıncıya belirli bir ücret verilmesini zorunlu kılan kesinleşmiş bir modelden söz etmek mümkün değil. Ancak karar, yapay zekâ hizmetlerinin başkaları tarafından üretilen içeriklerden yararlanırken bu içeriklerin ekonomik değerini göz ardı edemeyeceği yönünde önemli bir tartışma açıyor.

Bu mesele yalnızca Türkiye'nin gündeminde de değil. Avrupa'da ve İngiltere'de Google'ın yapay zekâ hizmetleri ile yayıncıların hakları arasındaki ilişki rekabet otoritelerinin incelemelerine konu oluyor. Ülkelerin hukuki yaklaşımları ve aldıkları kararlar farklılaşsa da tartışılan temel sorun benzer. İnternet’in en güçlü dağıtım kanallarından birini kontrol eden şirketler, içerik üreticileri karşısında nasıl bir sorumluluk taşımalı?

Bütün bunlar yapay zekânın sunduğu kolaylıklardan vazgeçilmesi gerektiği anlamına gelmiyor. Aksine, bilgiye erişimin hızlanması ve karmaşık konuların daha anlaşılır hale gelmesi önemli kazanımlar. Ancak bu kazanımların sürdürülebilirliği, bilginin üretim koşullarından bağımsız düşünülemez. Gazetecilik zaman, uzmanlık, araştırma ve mali kaynak gerektiriyor. Bu emeğin ekonomik karşılığını bulamadığı bir düzende, uzun vadede güvenilir ve nitelikli içerik üretiminin nasıl sürdürüleceği ciddi bir soru olarak karşımızda duruyor.

Google hakkındaki soruşturmanın nasıl sonuçlanacağı ve geçici tedbirin uygulamada nasıl karşılık bulacağı henüz belli değil. Yine de Rekabet Kurulu’nun müdahalesi, dijital ekonominin giderek daha önemli hale gelen bir meselesini görünür kılıyor. Yapay zekânın ne kadar iyi cevap verdiği kadar, o cevapların hangi kaynaklardan beslendiği ve ortaya çıkan değerin nasıl paylaşıldığı da önem kazanıyor. Çünkü bilgiye erişimin geleceği yalnızca cevapları sunan teknolojilere değil, o cevapları mümkün kılan bilginin üretilmeye devam edebilmesine de bağlı.

Ancak bu tartışmanın yalnızca arama motorları ve yapay zekâ şirketlerinin sorumlulukları üzerinden yürütülmesi de eksik kalacaktır. İçerik üreticilerinin daha fazla ziyaretçi çekmek ve reklam gelirlerini artırmak amacıyla başvurdukları yanıltıcı ve etik dışı yöntemleri de göz ardı etmemek gerekiyor. Okurların bilgiye hızlı ve kolay biçimde ulaşmak istemesi ne kadar anlaşılırsa, bu ihtiyacın kimi zaman dikkat çekici ama yanıltıcı başlıklarla, gereksiz yere uzatılmış metinlerle ve tıklanmaya zorlayan içeriklerle istismar edilmesi de o kadar sorgulanmayı hak ediyor. Dolayısıyla dijital dünyada bilginin geleceğini tartışırken yalnızca içeriği kullananların değil, onu üreten ve sunanların da sorumluluklarına bakmak gerekiyor. Bu da başka bir yazıda üzerinde durmaya değer, en az yapay zekânın yarattığı dönüşüm kadar önemli bir mesele.