Bir düşüncenin eskiden beri benimsenmesi, onun mutlaka doğru olduğunu gösterir mi? Bir uygulamanın toplumda yaygınlaşması, onu dinî bir hükme dönüştürür mü? Bir kişinin büyük, âlim veya dinî otorite olarak kabul edilmesi, söylediği her sözün sorgulanamaz olduğu anlamına gelir mi?
Kur'an-ı Kerim, insanların atalarından devraldıkları inanç ve alışkanlıkları sorgulamadan sürdürmelerini eleştirmektedir.
Bakara suresinin 170. ayetinde, Allah'ın indirdiğine uyun denildiğinde, "Hayır! Biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız." diyenlerin tutumu anlatılır. Ayetin devamında ise şu soru sorulur: Ya ataları hiçbir şey anlamamış ve doğru yolu bulamamış kimseler idiyse?
Ahzâb suresinin 67. ayetinde de ahirette pişmanlık duyan insanların, "Rabbimiz! Biz önderlerimize ve büyüklerimize itaat ettik de onlar bizi yoldan saptırdılar." diyecekleri bildirilir.
Bu ayetler bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor: İnsan, inancını ve dinî sorumluluğunu başkalarına devredemez. Elbette ilim sahiplerinden yararlanmalı, bilenlere danışmalı ve tecrübeye değer vermelidir. Ancak hiçbir insanı yanılmaz kabul etmemeli, hiçbir kişinin görüşünü Allah'ın kitabının önüne geçirmemelidir.
Kur'an'ın üzerinde durduğu bir başka husus da zan ile bilgi arasındaki farktır.
Yûnus suresinin 36. ayetinde insanların çoğunun zandan başka bir şeye uymadığı ve zannın hakikatin yerini tutamayacağı bildirilir. Necm suresinin 28. ayetinde de zan ve tahminin hakikat karşısında bir değer ifade etmeyeceği vurgulanır.
Bugün dinî hayatımızda karşılaştığımız problemlerin bir kısmı da burada başlamaktadır. Bir sözün kim tarafından söylendiğini, hangi şartlarda ortaya çıktığını ve ne anlama geldiğini araştırmadan onu dinin değişmez bir hükmü gibi kabul edebiliyoruz.
Câsiye suresinin 6. ayetinde, Allah'ın ayetleri hatırlatıldıktan sonra, Allah'tan ve O'nun ayetlerinden sonra hangi söze inanacakları sorulur. Ankebût suresinin 51. ayetinde ise kendilerine okunan kitabın yeterli olup olmadığı hatırlatılır.
Öyleyse kendimize şu soruyu sormalıyız: Kur'an bizim hayatımızın merkezinde mi, yoksa varlığını kabul ettiğimiz fakat anlamak ve yaşamak için yeterince çaba göstermediğimiz bir kitap mı?
Kur'an'ı merkeze almak, Peygamberimizin Kur'an'ı açıklayan ve yaşayan örnekliğini göz ardı etmek değildir. Asıl mesele, hiçbir insanın yorumunu vahyin önüne geçirmemek, gelenekleri dinin kendisi hâline getirmemek ve duyduğumuz her sözü araştırmadan kabul etmemektir.
Müslüman, din adına duyduğu her bilgiyi sorgulamalı, zan ile bilgiyi birbirinden ayırmalı ve kendi aklını başkasına teslim etmemelidir.
Çünkü bir sözün çok tekrarlanması onu hakikat yapmaz. Bir düşüncenin yüzyıllardır benimsenmesi de onun yanlış olamayacağını göstermez.
Din, bizim ona yüklediğimiz anlamlardan ibaret değildir. Bize düşen, Allah'ın bildirdiği hakikati doğru anlamak, ona sadakat göstermek ve hayatımızda yaşatmaktır.
Öyleyse dinimizi sadece kimlerden öğrendiğimizi değil, öğrendiklerimizi hangi ölçüyle değerlendirdiğimizi de sorgulamanın zamanı gelmedi mi?