Bir tarafta kırsal kalkınma, istihdam, eğitim, sağlık ve sürdürülebilir yatırımlar için çabalayan vatandaş; diğer tarafta her adımda yeni ücret tarifeleri çıkaran, projelerin önüne bürokratik duvarlar ören belediyeler… Peki, yerel yönetimler kimin için var?
Yaklaşık 10 yıldır kırsal kalkınma projeleri üretiyor, geliştiriyor ve yürütüyorum. Tarımdan eğitime, sağlıktan turizme kadar pek çok sektörde; (COP31 Misyonuyla uyumlu) sıfır atık anlayışını benimseyen, kendi enerjisini üretebilen, ekolojik ve sürdürülebilir yatırımlar üzerine çalışıyorum. Yatırımcılara danışmanlık veriyor, hayata geçirilmesi halinde bulunduğu bölgeye ekonomik ve sosyal değer katacak projelerin geliştirilmesi için mücadele ediyorum. Ancak yıllardır karşılaştığım en büyük engellerden biri ne finansman ne yatırımcı bulmak ne de proje üretmek oldu. En büyük engellerden biri, ne yazık ki belediyelerin imar süreçlerinde uyguladığı harç ve ücret tarifeleri.
Artık şu soruyu sormadan edemiyorum: Belediye mi vatandaşa hizmet veriyor, yoksa vatandaş mı belediyeye hizmet ediyor?
MİLYONLUK İMAR ÜCRETLERİ: HARÇ MI, HARAÇ MI?
Bir projenin büyükşehir belediye meclisinin gündemine gelebilmesi için 1/5000 ölçekli nazım imar planı ve ardından 1/1000 ölçekli uygulama imar planı süreçlerinden geçmesi gerekiyor. Üstelik yatırımcı, bu aşamaya gelene kadar yaklaşık 15-20 farklı kamu kurumundan görüş almak zorunda. Tarım, çevre, ulaşım, altyapı, orman ve enerji gibi kurumların değerlendirmeleri, mühendislik çalışmaları, etütler ve resmi yazışmalar aylar, bazen yıllar sürüyor. Bütün bu hazırlıklar tamamlanıp plan teklifi belediyeye sunulduğunda ise yatırımcının karşısına yeni bir engel çıkıyor: Ücret tarifeleri!
Bazı büyükşehir belediyelerinde 1/5000 ölçekli nazım imar planı inceleme ve kontrollük bedellerinin metrekare başına 150 TL'den 750 TL'ye kadar çıktığını görüyoruz. Bir engelli bakım merkezi açabilmek için başka bir şehrin Büyükşehir Belediyesinde imar metrekare başına 750 TL ücret talep edilmesiyle karşılaşıyoruz. Örneğin engelli bakım merkezi projemiz için 8.500 metrekarelik bir araziye metrekare başına 750 TL talep edildiğinde ortaya çıkan rakam 6 milyon 375 bin TL! Üstelik ilgili belediyenin 1/5000 ölçekli imar planı teklifi inceleme ücretlerine baktığımızda, metrekare birim bedelinin 2024 yılında 80 TL, 2025 yılında 150 TL, 2026 yılında ise 750 TL olarak belirlendiğini görüyoruz. 2025'ten 2026'ya birim ücrette beş kat artış söz konusu. Bir yılda bu kadar yüksek bir artış hangi maliyet hesabına, hangi ölçülülük ilkesine dayanıyor?" Burada önemli bir ayrıntı var: 150 TL'den 750 TL'ye çıkış yüzde 400 artış demektir. Beş katına çıkmıştır.
Antalya'daki bazı ilçe belediyelerinde zorunlu olarak alınan halihazır harita onay bedelinin metrekare başına 8,60 TL olduğu görülüyor. Tüm masraflar birleşince yatırım için sadece imar alabilmek için yaklaşık 10 milyon TL bir harcama söz konusu. Bu para bakım merkezine ayrılabilir; engelli bireylerin yaşam alanlarının iyileştirilmesine, teknolojik donanımlara, personel istihdamına ve hizmet kalitesinin artırılmasına harcanabilir.
Kamu yararı dediğimiz kavram tam da burada anlam kazanır.
Henüz onaylanmış bir yatırım yok. Çizilmiş bir proje yok. İnşaat başlamamış, istihdam oluşmamış, bölgeye ekonomik katkı sağlanmamış. Yatırımcı yalnızca plan teklifinin değerlendirilmesini istiyor. Peki, bu bedellerin hukuki niteliği ne? Harç mı, ücret mi, yoksa belediyenin yeni gelir kapısı mı?
Resmi tarifelerde ve yazışmalarda farklı kavramlarla karşılaşıyoruz. Bu çelişkinin açıklığa kavuşturulması için Gelir İdaresi Başkanlığına başvuruyoruz. Üstelik kırsal mahalle, kırsal alan ve kırsal nitelikli yerleşik alan ayrımları da göz ardı ediliyor. AVM, rezidans, konut ve otel yatırımlarıyla kırsal kalkınma projeleri aynı ücretlendirme anlayışıyla değerlendirilebiliyor. İlçe belediye meclislerinin kırsal mahalle ayrımı yapılmasına ilişkin taleplerinin de Antalya Büyükşehir Belediyesi’nde geçmişte reddedildiği kararıyla karşılaşıyoruz. Gerekçe ise belediye gelirlerinin azalması!
Milyonlarca liradan söz ediyoruz. Makul harç rakamlarından değil! Oysa kırsal alana yapılan yatırım, yalnızca bir arazinin değer kazanması değildir. O yörede istihdam oluşur, esnafın ve çiftçinin ürünü değer bulur, gastronomi ve turizm canlanır, bölge ekonomisi hareketlenir.
Elbette belediyelerin gelir elde etme ve hizmet karşılığında ücret talep etme yetkileri olabilir. Ancak bu yetkinin hukuki dayanağı, hesaplama yöntemi ve kamu yararıyla ilişkisi açık olmalıdır. Bir ücret tarifesine rakam yazılması, o rakamın kendiliğinden hukuka uygun ve ölçülü olduğu anlamına gelmez.
Daha da vahimi, yüksek bulunan bedellerin yerine daha düşük ama gayriresmi rakamların teklif edildiğine ilişkin deneyimlerimiz var. Ordu'da bizzat yürüttüğüm projede, 6 milyon TL seviyesindeki bedelleri ödeyemeyeceğimiz ifade edildiğinde 5 milyon TL bağış yapmamız yönünde bir teklif ile karşılaştık. Üstelik söz konusu projenin kırsal mahalle statüsü ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun Ek 3. maddesi kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyoruz. Bu kapsamda devletimizin harç ve ücret muafiyetleri var. Buna rağmen Ordu Büyükşehir Belediyesi İmar Dairesi Başkanlığı bürokratlarınca tarafımıza milyonlarca liralık bedeller sözlü olarak iletiliyor. Resmî dilekçelerimize ise cevap alamıyoruz. İmar planı teklifimiz meclise giremeden 1 senedir bekliyor.
Konya Büyükşehir Belediyesi İmar Dairesi Başkanlığı tarafından ise şahsıma, bağış rakamını yüz yüze görüşmede söyleyecekleri ifade edildi.
Önce vatandaşın karşısına ödenmesi güç bir rakam çıkarılıyor, ardından daha düşük bir rakam teklif edilerek buna razı olması bekleniyor. Ölümü gösterip sıtmaya razı etmek tam da böyle bir şey olsa gerek!
Şimdi Konya Büyükşehir Belediyesinde yaşadığımız bir başka örneği anlatmak istiyorum.
Projenin sahibi, yurt dışında yaşayan, yazılım alanında uzman ve tekerlekli sandalye kullanan engelli bir yatırımcımız. Ülkesine dönmek, bilgi birikimini Türkiye'de değerlendirmek ve kırsal bir bölgede helal turizm konseptiyle yatırım yapmak istiyor. Üstelik yatırım yapılacak arazi elektrik ve su altyapısından yoksun. Buna rağmen yatırımcı, bu bölgeye kendi imkanlarıyla yatırım götürmeyi, çocuklara yazılım ve teknoloji eğitimi vermeyi hedefliyor. Projede yazılım kampları, robotik kodlama eğitimleri, çocukların tatil yaparken teknolojiyle tanışabileceği programlar ve konaklama alanları bulunuyor. Ayrıca her öğrenci geldiğinde bir Fidan dikecek. O büyük boş arazi etrafına koca bir orman olmasına vesile olacak.
Bu yatırım yalnızca bir ekoturizm tesisi değil. Aynı zamanda kırsal kalkınma, eğitim, teknoloji transferi, istihdam ve beyin göçünün tersine çevrilmesi için bir fırsat. Ancak proje, Konya Büyükşehir Belediyesi imar birimindeki süreçte ilerleyemiyor. Yatırımcı, tekerlekli sandalyesiyle belediyeye giderek 2 senedir bekleyen dosyasına neden cevap verilmediği konusunda hakkını arıyor. Yaşadığı sorunları anlatmaya, yetkililerle görüşmeye çalışıyor. Ancak kendisini dinleyen, sorununa çözüm arayan bir yaklaşım yerine, kötü muameleyle karşılaşıyor.
Belediye başkanıyla görüşmek istiyoruz. Randevu alamıyoruz. Sorunun çözümü için yeniden imar dairesine yönlendiriliyoruz. Başvurumuza cevap alamıyoruz. Başvuru resmi kayda bile alınmamış. Fark ettiğimiz sırada yeniden evrak kaydına sunuyoruz. Ve ısrarlı takibimiz sonucunda ancak evrak kayıt numarası alabiliyoruz. Bu şekilde gayriresmi başvurular alarak gündem dışı komisyonda değerlendiriyorlar. İşlerine gelenleri arayarak bilgilendiriyorlar. İşlerine gelmeyenlere cevap bile vermiyorlar. Arayınca da sonuç; “Biz onaylamıyoruz”. Sebep? Cevap Yazısı? Yok. Resmi cevap istiyoruz. “Bizde uygulama böyle” diyorlar. Böyle bir uygulama olamaz!
Bir vatandaş, üstelik engelli bir vatandaş, yatırım yapmak ve ülkesine katkı sağlamak için belediyenin kapısına geliyorsa belediyenin görevi o kapıyı açmak değil midir?
Sayın Konya Büyükşehir Belediye Başkanı Uğur İbrahim Altay’ın bu yaşananlardan haberi olmadığını düşünüyorum. Çünkü kendisine iletmek için randevu istedik ancak randevu verilmedi ve tekrar ilgili daire başkanlığına sevk edildik. Belki de bürokratik mekanizma içerisinde kendisine ulaşan bilgiler, vatandaşın yaşadıklarından çok farklıdır. Üstelik bu proje, Türkiye'de karşılığı olmayan bir hayal de değil. Nevşehir'de çocuklara çizgi film ve animasyon tasarımı öğretilen, eğitim ve konaklama faaliyetlerini birleştiren başarılı tematik ekoturizm örnekleri bulunuyor. Bir de kurumdakiler derler ki; “Konya Büyükşehir Belediyesi resmi olarak bağış alan tek belediye.” İyi de kardeşim bağış denen şey gönül rızasıyla verilmez mi? Zorla bağış mı alınır? Hem de kamu yararı taşıyan bir projeden talep ediliyor. Sonra da diyorlar ki; “Biz Konya’da ekoturizm projelerine onay vermiyoruz.” Sebep yok resmi cevap yok açıklama yok. Engelli bir yatırımcıya da yapılan saygısızlıkları anlatamıyorum bile. Allah’tan kamera kaydına almış kendisini korumak amacıyla.
Bir diğer proje ise başka bir ilde, engelli bireylerin yaşam kalitesini artırmayı, bakım süreçlerini teknolojiyle desteklemeyi ve çağdaş bakım hizmetleri sunmayı amaçlayan yapay zeka destekli engelli bakım merkezi. İlgili kamu kurumlarından olumlu görüşler ve uygunluk değerlendirmeleri alınmış. Yatırımcı, projeyi hayata geçirmek için arazi satın alma ve diğer hazırlıklarını gerçekleştirmiş. Engelli bireylere hizmet verecek bir yatırımın daha başlamadan “bağış” adı altında böyle bir mali yükle karşı karşıya bırakılması ne kadar doğru?
BELEDİYELER KAMU HİZMETİ KURUMU MU, GELİR TAHSİLAT MERKEZİ Mİ?
Parti ayrımı yapmadan söylüyorum; bu sorunlar yalnızca bir belediyeye veya siyasi görüşe özgü değil. Farklı şehirlerde ve farklı yönetim anlayışlarında benzer uygulamalarla karşılaşabiliyoruz. O halde mesele siyasi değil, kurumsal bir yönetim meselesidir. Belediyelerin gelir elde etmesi elbette önemlidir. Ancak gelir elde etmek, belediyelerin asli görevinin önüne geçemez. Sayıştay Başdenetçilerinin bu uygulamaları incelemeleri gerektiğini düşünüyorum. Bir yatırımcının arazisini satın alırken, planlama ve mühendislik çalışmalarını yürütürken, etüt ve kurum görüşleri için ciddi maliyetlere katlanırken sürekli yeni mali yüklerle karşılaşması yatırım ortamını zayıflatır. Üstelik imar planı yalnızca bir arazinin değerini artıran işlem değildir. Kamu yararı, planlama ilkeleri, çevresel sürdürülebilirlik ve bölgesel gelişme sorumluluğudur. Yatırımcıya sürekli yeni mali yükler getirilirse kim kırsala gidecek? Kim ülkesine geri dönecek? Kim engelli bireyler için bakım merkezi kuracak? Kim çocuklara teknoloji eğitimi verecek?
Yıllardır kırsal kalkınmayı, tersine beyin göçünü, yerel istihdamı, sürdürülebilir turizmi ve yeşil yatırımları teşvik etmek istediğimizi söylüyoruz. Devlet kırsal kalkınma için destek mekanizmaları oluştururken yerel yönetimlerin uygulamaları yatırımın önünü tıkamamalı. Kırsal kalkınma, ekoturizm, sağlık turizmi, eğitim, sağlık ve sosyal hizmet yatırımları için özel ücret tarifeleri oluşturulmalıdır, diğer yoğun nüfuslu kent merkezlerine yapılan konut, AVM projeleriyle bir tutulmamalıdır. Devletimizin kamu yararı taşıyan, istihdam sağlayan projelerde indirim, muafiyet veya kademeli ücretlendirme uygulaması varken buna aykırı davranan belediyeler hukuk önünde hesabını vermelidir. 1/5000 ve 1/1000 ölçekli plan inceleme bedellerinin hukuki dayanağı ve hesaplama yöntemi açıkça ortaya konulmalıdır. Ücret uyuşmazlıkları nedeniyle plan tekliflerinin süresiz bekletilmesinin önüne geçilmelidir. Her resmi başvuruya gerekçeli ve süresinde yazılı cevap verilmelidir. Vatandaşın belediye başkanı ve ilgili birimlerle görüşebilmesi için şeffaf ve erişilebilir iletişim mekanizmaları kurulmalıdır. Çünkü kamu kurumları vatandaşın önünü kapatmak için değil, taleplerini mevzuat çerçevesinde değerlendirmek için vardır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Sayın Murat Kurum'un belediyelerde çözülemeyen imar ve planlama sorunları için Bakanlığa başvuru yapılabileceği yönündeki açıklamaları da önem taşıyor. Böyle bir yasal hak var. Ancak belediyede resmi başvurusu sonuçlandırılmayan, gerekçeli cevap alamayan ve plan teklifi meclis gündemine taşınmayan bir yatırımcı hangi aşamada, hangi dosyayla hakkını arayacak? Bakanlığa başvuru yolunu da kapatıyorlar.
Vatandaşın yasal başvuru ve itiraz yollarını kullanabilmesi için önce idarenin işlemlerini şeffaf biçimde yürütmesi gerekiyor. Ben yaklaşık 10 yıldır proje üretiyorum. Bir projenin hayata geçmesi için kaç kurumun kapısının çalındığını, kaç rapor hazırlandığını, kaç mühendislik çalışması yapıldığını ve kaç yatırımcının bürokratik engeller karşısında vazgeçtiğini çok iyi biliyorum. Bugün anlattığım örnekler yalnızca birkaç yatırımcının meselesi değil. Türkiye'nin kırsal kalkınma, eğitim, teknoloji, engelli hakları, sosyal hizmet ve sürdürülebilir turizm hedefleriyle doğrudan ilgili. Bir insan ülkesine dönmek, bilgi birikimini burada değerlendirmek istiyor. Bir yatırımcı engelli bireylere hizmet verecek merkez kurmak istiyor. Bir başka girişimci kırsal mahallede istihdam oluşturup çocuklara eğitim vermeyi hedefliyor. Biz bu insanlara yatırım yapın, ülkenize dönün, kırsalı kalkındırın diyoruz. Peki, sonra neden belediye kapılarında bekletiyoruz?
Sayın belediye başkanlarına sesleniyorum: Vatandaşın belediyeye gelme nedeni, belediyeye gelir kazandırmak değil; hizmet almak, hakkını aramak ve yatırımını hayata geçirmektir. Belediyeler vatandaşın arazisinden, projesinden, emeğinden ve hayalinden gelir elde etmeyi önceleyen kurumlar olmamalı. Elbette kamu hizmetinin bir maliyeti vardır. Ancak kamu hizmetinin bir de amacı vardır. O amaç, vatandaşa hizmet etmektir. Belediyeler neden var? Vatandaşa hizmet etmek için.
Çünkü bir ülkede yatırımcı parasını, zamanını ve emeğini projeye değil de bürokratik engelleri aşmaya harcıyorsa orada yalnızca yatırım kaybedilmez. İstihdam kaybedilir, eğitim fırsatları kaybedilir, sosyal fayda kaybedilir, kırsal kalkınma kaybedilir. En önemlisi de vatandaşın kamu kurumlarına olan güveni kaybedilir.Ve unutmayalım: Bir belediyenin başarısı topladığı gelirle değil, vatandaşının hayatına kattığı değerle ölçülür.